Lees van alles over onze Toal

Afdrukken

Het Westerkwartiers

Het Westerkwartiers (Westerkertiers) is het Groningse dialect dat het meest lijkt op het Fries en gesproken wordt in het Westerkwartier.

Evenals het Fries bezit het Westerkwartiers geen werkwoorden met wederkerende voornaamwoorden, zoals "zich wassen". Deze worden in het Westerkwartiers genoemd "hom wassen", terwijl in de rest van Groningen "zuch wassen" of "zok wassen" gebruikt wordt. Ook het woord voor "in" is in dit gebied "ien", in uitspraak gelijk aan het Friese "yn". Het Westerkwartier is namelijk het overgangsgebied van het Gronings naar het Fries. Door sprekers van het Hoogelandsters wordt het Westerkwartiers ook wel Overdaips genoemd. Dit komt doordat het Westerkwartier over (aan de andere kant van) het Reitdiep ligt. Andersom duiden sprekers van het Westerkwartiers ook sprekers van het Hogelandsters daarom ook wel zelf als Overdaipsen aan.

Op sommige taalkaarten wordt het Westerkwartierse taalgebied aangeduid als Kollumerlands en vaak wordt ook gezien als een apart dialect. De reden dat dit dialect anders benoemd wordt, is het feit dat het ook buiten het Westerkwartier/Groningen wordt gesproken, namelijk in de gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland. Ook wordt het wel eens verward met het Kollumerpompsters, dat ook in de gemeente gesproken wordt (Kollumerpomp), maar een apart dialect vormt.

bron:Wikipedia

 

Afdrukken

Wat is het Westerkwartier

Westerkwartier 
 
Locatie van het Westerkwartier in Groningen Het Westerkwartier (Gronings: Westerkertaaier; in de streek zelf: Westerkertier) is een landstreek in de provincie Groningen. Het gebied wordt begrensd door de Lauwers (tevens de grens met Friesland), Drenthe, het Reitdiep en de stad Groningen.
Het Westerkwartier dankt zijn naam aan zijn ligging als westelijkste van de drie Ommelanden. Zelf bestond het uit drie, later vier onderkwartieren:
Vredewold
Langewold
Humsterland en
Middag. Middag hoorde oorspronkelijk tot Hunsingo.
Tot laat in de middeleeuwen waren de bovenstaande kwartieren onafhankelijke ommelanden en waren ze elk op zich lid van de Ommelander unie. Humsterland en Middag waren toen samengevoegd tot Middaghumsterland.
Tegenwoordig omvat het, het grondgebied van de gemeenten Leek, Marum, Zuidhorn, Grootegast en een deel van Winsum: de voormalige gemeente Ezinge (inclusief Feerwerd en Garnwerd), en een deel van de gemeente Groningen: de voormalige gemeente Hoogkerk. De vier Westerkwartiergemeenten telden in 2010 60.450 inwoners (bron: CBS). Als Ezinge wordt meegerekend, komt het totaal op 62.100 inwoners. In maart 2013 werd in een provinciaal onderzoek naar de bestuurlijke toekomst de streek genoemd als een van de zes nieuw te vormen gemeenten. Opvallend is dat in het voorstel niet het gehele Westerkwartier in de voorgestelde gemeente opgaat. Het idee is dat de omgeving van Ezinge en Oldehove onderdeel gaan uitmaken van de nieuwe gemeente Hogeland.
De grootste plaatsen in het Westerkwartier zijn Leek en Zuidhorn.
 
Landschappelijk is het Westerkwartier te verdelen in een noordelijk deel, een oud kwelderlandschap met wierdedorpen (Ezinge, Oldehove, Niehove) en een zuidelijk coulisselandschap, dat zich kenmerkt door houtwallen. Dit, op zandgrond en ontgonnen hoogveen gelegen, deel lijkt op de aangrenzende Friese Wouden. Hier liggen de lintdorpen (Marum en Grootegast) die de oude zandruggen volgen.
Met name het noordelijke deel is één van de oudste cultuurlandschappen van West-Europa. Tot omstreeks 1100 n. Chr. had het zeewater vrij spel tot aan Marum. Rond 800 na Chr. was het zelfs één van de dichtstbevolkte gebieden van Nederland. Het land is over een lange periode van de zee gewonnen door onder andere wierdenbewoners, monniken van het klooster Aduard, de familie Teenstra (Ruigezand) en tegenwoordig de waterschappen. De oude eilanden Middag en Humsterland zijn voorgedragen voor de Werelderfgoedlijst van de UNESCO.
Gemeente Inwoners
CBS Landoppervlakte
(km2) Grootste plaatsen 
Grootegast 12.145 86,88 Grootegast, Niekerk, Opende 
Leek 19.572 63,57 Leek, Tolbert, Zevenhuizen 
Marum 10.390 64,51 Marum, De Wilp 
Zuidhorn 18.761 125,62 Zuidhorn, Grijpskerk, Aduard 
Het Westerkwartier heeft binnen het Gronings een typisch dialect dat veel invloeden heeft vanaf de andere kant van de Fries-Groningse grens. Dit dialect wordt het Westerketiers genoemd en wordt ook gesproken in de grensstreek van het aangrenzende Friesland. In de Westerkwartierse dorpen Marum, Opende en De Wilp en Visvliet en Grootegast wordt, als enige plaatsen in Nederland buiten de provincie Friesland, door veel bewoners ook Fries gesproken.
 
Bron: Wikipedia
 
Afdrukken

Westendorps woorden

Krekt tweehonder joar terug, ien 1809, wer veur t eerste n woordenliestje Grunnegs-Hollaands drukt. Ok al gijt t mor om zo’n 160 woorden, t waas n goed begun en al gaauwachteg werden meer van zuks soort liesten moakt en drukt. Wel t dikke woordenboek van K. ter Laan van kaft tot kaft leest, viendt e verwiezen noar dizze liest. En Ter Laan zörgde ien 1941 ok veur n herdruk van t hiele boekje woar de woordenliest ien stijt. t Gijt hier dus om e woorden van Nicolaas Westendorp uut zien boekje: “Eerste leerrede in de nieuwe kerk te Sebaldeburen”.

Nicolaas Westendorp (1773 – 1836) begon ien 1797 as domnee ien t dörpke Seballeburen en ging doarnoa, vanof 1812, noar Lösdörp. Eileks twee plakken van niks, mor zo bleef der genogt tied over veur aander zoaken: geschiedenis en archeologie. En gelukkeg ok nog n beetje veur toal.

Nicolaas wer geboren ien Faarmsom woar zien pa schoolmeester waas. Zien pappe kwam van Westerbrouk, zien mamme van Martenshouk en zien vraauw van Nijtap bij Leek. Misschien het juust dat holpen: olders uut e buurt van t Hogezaand, zulf grootworden ien Faarmsom en dan wonen ien t Westerketier. Ien elks geval viel hum de toal van Seballeburen op. Toen dit dörpke ien 1807 n nije kerk kreeg, greep domnee Westendorp zien kaans en twee joar loater har er n boekje kloar met veul over de geschiedenis, mor ok n lut beetje over de toal van dizze streek.

 
 

Ien t boekje stijt n liest van 160 Grunneger woorden met n Hollandse vertoalen der achter. Over zien woordenliest zeit Nicolaas Westendorp zulf: “Ik geve hier eene kleine lijst van eenige woorden op, welke dezen oord bijzonder eigen zijn”. En biezunder bennen de woorden zeker, ze vielen op omdat ze ofweken. Stuk veur stuk is over elks van die 160 woorden wel wat te zeggen, mor t is misschien beter om ze eerst wat ien groepkes te zetten. Zo’n lutje 40 woorden warren bij de heruutgoave ien 1941 volgens Dr. Wobbe de Vries onbekend. (Dizze man har ien 1895 n proefschrift schreven over over de toal van Noordhörn) Op die 40 woorden goan we doarom niet verder op ien.

As we kieken noar de aander woorden dan gijt t grofweg om drie groepen: Nog altied bruukte “algemene” Grunneger woorden, der is n groep Westerketierder woorden en n groep die overblift met biezundere, olde of onbekende woorden. Wat veurbeelden van “algemene” Grunneger woorden, met Westendorps vertoalen tussen hoakjes der achter, bennen: Beien (= beziën), Diggels (= aardewerk), Kroak (= galerij), Lep (= spa), Meert (= bunselink), Schoer (= vlaag), Snaarske (= broêrs vrouw). Misschien doen dit soort woorden ons wat old an, mor ze worden nog wel bruukt. Denk mor an; eerbeien, diggelwaark, dunderschoer, snoarske enz.

Westendorp geft ok woorden die veur één uut t Westerketier nog altied hiel gewoon ien e oren klinken, b.v.: Jem ( = gijlieden), Joe (= gij), Piek (= kieken), Tuit (= kusch). Veural dat ‘piek’, en ‘tuut’ is oareg; rond Seballeburen lijt n piek n ei en is n tuut n smok. Want ien Oost-Grunnen, woar Westendorp zulf votkwam, wordt n ‘tuutaai’ lijt deur ‘tuten of ‘hounder’.

Schippen en scheuveljagen

Zo op t oog hiel gewone woorden nuumt Westendorp ok, b.v. Gatten (gaten) en Schippen (= schepen). Toch zit hier n stuk grammatica achter: t meervoud gijt aans as ien t Hollaands. Luuster mor noar de klaank, die blift ien t Grunneger meervoud kört en wordt ien t Hollaands laang! Westendorp geft dus eileks 2 veurbeelden, 1 met n ‘a’ en 1 met n ‘i’, mor hij har ok n aander klinker nemmen kind. (Denk b.v. an t Grunneger woord löt – lötten, wat ien t Hollaands is ‘lot – loten’)

n Mooi woord bij Westendorp is ‘Scheuveljagen’, ien zien eigen vertoalen betekent dat ‘schaatsrijden’. t Is nou n host verdwenen Grunneger woord, zo t liekt wer t stoadeg ‘scheuvellopen’ en nog loater ‘scheuveln’. Toal beweegt altied, woorden kommen en goan en zuks is goed te zien an dit woord en vanzulf ok an e hiele tweehonderd joar olde woordenliest.

Twee hiel aparte woorden bennen toch wel: ‘Heit’ ( = vader) en ‘Mem’ (= moeder); Westendorp von ze biezunder genogt om ien zien liest te zetten want ien Faarmsom of rond t Hogezaand wer zuks zeker niet zeid. Traauwens, ok ien 2009 zeggen ze ien Seballeburen gien ‘heit’ of ‘mem’, hooguut as ze uut Frieslaand kommen. Toch har Nicolaas Westendorp geliek, an t begun van e 19e eeuw zeden e meeste kiender rond Seballeburen ‘heit’ en ‘mem’ tegen heur olders, vroag mor an e schoolmeesters uut die tied.

Ien n volgend stukje, over “Meesters woorden”, kommen ‘heit’ en ‘mem’ dan ok geliek an bod.
 
Dit artikel ston eerder ien t tiedschrift ‘Toal en Taiken’, sept/okt. 2009, bl. 276-277. Tonko Ufkes.
Afdrukken

Over t Westerketiers

Het Westerketier is de streek tussen Frieslaand, Drenthe en t Reitdiep, de toal van dit hiele gebied numen we t "Westerketiers". Achter dizze regel zit geliek al de wereld an toal:

‘Reitdiep' is hier vanzulf t mooiste woord omdat t olle Westerketierder woord ‘reit' [= riet] zulfs overnommen is ien e noam. De dichter Jelte Dijkstra (Griepskerk 1879 - Stad 1946) bruukte het woord nog geregeld, wij zeggen nou meest ‘riet'. Ien Noord-Grunnen zeggen ze van ‘rait', met de ai klaank, n klaank die bij ons eileks niet veurkomt.

De meeste woorden binnen overal ien t Westerketier geliek, mor geregeld is e klaank aans: denk an oe / uu bij b.v. ‘broene stoet / brune stuut'. n Aander veurbeeld is de oo / oe bij b.v. ‘school / schoel'. Dat zo'n klinker aans wordt numen we n "klankwet"; t geft aan hoe of n klaank verschoeft / verschuft / verschoft enz. Klankwetten zitten ien n streektoal mor ok ien n standoardtoal. Woar wij zeggen van Westerketier en Frieslaand zeggen ze ien Noord-Grunnen van Westerketair en Fraislaand, dus ie / ai. Bekend is t verschil tussen de kwietnieters en de kwaitnaiters, elk an n kaant van t Reitdiep.

De meeste woorden binnen,  binnen t Westerketier geliek, al verschilt sums de klaank van noord noar zuud of van oost noar west. n Mooi veurbeeld van dizze "klankwet" is n bepoalde ee klaank: ien t noorden (Griepskerk, Kommerziel enz.) zeggen ze ‘met blote bienen op e stienen', noar t zuden wordt dat ‘met blote benen op e stenen'. Dizze klaank lopt ok van oost noar west; ien t Duuts, Noord-Grunnegs, Westerketiers, Fries en Engels is t woord ‘been': Bein, bain, been / bien, bien, bone. Bij t woord ‘steen' gijt dat vanzulf krekt zo: Stein, stain, steen / stien, stien, stone.

Afdrukken

Tips bij t schrieven (i)

Schrief: altied oa ienploats van ao. De O gijt altied veur de A, hoar, kloar enz.

n Makkelek ezelsbrugje is "Olle Grieze eerst dan Assen'.

De Drenten doen t vanzulf aansom doar komt Assen eerst.

Schrief: n hond, n koe, t eten, dus gien leestekens zoas ien t Nederlands bij ('n, 's)

Schrief: Hestoe, bistoe ienploats van hest doe en bist doe.

Schrief: bruken en niet gebruken

Afdrukken

Bestuur Mien Westerkwartier

t Bestuur van e stichting bestijt uut:           : 

  • Postadres              : Lauwersweg 1 9844TC Pieterzijl
  • Veurzitter              : Ria Horenga,  Leek: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
  • Puutholler             : Eelke Solle, Lutjegast: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.  
  • Secretariaat          : Rensina Dijkhuizen, Nuus:Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
  • Bestuurslid            : Melle Hylkema, Moarum: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
  • Bestuurslid            : Tonko Ufkes, Groningen: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
  • Bestuurslid            : Geert Zijlstra, Pieterziel: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. l
  • Website beheer      : Willy Bultje, Lutjegast: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
  • Website redactie     : Alie de Vries, Nuus:Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
KvK-nummer: 02098479

Mien Westerkwartier het gien subsidie, sponsoren of vaste donateurs, doarom is  een financiële bijdroagevan harte welkom:
Bankrekening: NL18RABO0132042339 t.n.v. Stichting Mien Westerkwartier

Westerketier ien beeld

T shirt bestellen