An veul wonengs wappert moandag de vlag want t is toegelieks wonengsdag en keunenksdag. Dat woord wonengs is n lasteg Grunneger woord, t stijt gieneens ien n woordenboek; al moeten we t denkelk spellen as woneng. En ien ons toal is t: één woneng en twee wonengs. t Meervoud ien t Hollands is woningen met -en, ien t Grunnegs is t wonengs met -s.

Dat lastege komt veural van de Hollandse ing-klaank die ien woorden zit zo as woning, koning en honing: wij Grunnegers hemmen die ing-klaank hier niet. Kieken we ien t buuswoordenboekje van Reker uut 1988 dan kinnen we zeggen: Willem-Alexander is ons keuneg, keunek of keunenk. Ien t dikke woordenboek van Ter Laan van host n eeuw old is t nog weer aans; doar stijt: keunnk. Bij Máxima is t woord makkelker want ien beide woordenboeken stijt: keunegin.

Wel de Grunneger woordenboeken der op noaslagt, zigt dat eileks alle Hollandse ing-klanken ien t Grunnegs aans bennen, teminnent, voak as t om twee of meer lettergrepen gijt. Misschien is t goed om nou wat veurbeelden te geven: ring = ring, en dat blift ok bij traauwring, bietring en aander ringen. Mor bij echt langere woorden wordt t aans: verdieping = verdiepen, vergadering = vergoadern, vergissing = vergis of vergizzen, haring = heern, honing = hunneg of hunnek.

De Hollandse woorden koning, woning en honing lieken hiel veul op nkander, mor ien t Grunnegs niet, en doar riemen ze ok niet: keunenk, woneng en hunneg. Toch – ien 2020 zeggen we ien t Westerketier allent: keuneng, woneng, hunneng, hereng enz. Of niet sums?


Tonko Ufkes

Bij de haarfst heuren de joarmarkten en wij denken dan veural an e Roonermaarkt ien september en e Zuudloardermaarkt ien oktober. Ok op aander plakken bennen dit soort joarmarkten, bv. de Adrillenmaarkt op 1 november ien Winschoten. Dat vremde woord ‘Adrillen’ komt van Alderhilgen = Allerheiligen, en an de noam te heuren bestijt die maarkt al hiel laang.
De Zuudloardermaarkt is op e daarde dinsdag ien oktober en ok hier heurden vroeger gewoontes bij; bv. t haarfstschonen mos dan doan weden en e eerappels mossen dan reud weden. Ien t dikke woordenboek van Ter Laan uut 1929 stijt traauwens gien Zuudloardermaarkt mor: “Zuudloarnder maart”. Het woord “maarkt” of “maart” of “maark” mag aalmoal; t is gewoon n lasteg te spellen klaank.
“Zuudloarnder” wer bliekboar vroager zo zeid; ‘Zuudloarn’ spelt Ter Laan en dus waas de maarkt van Zuudloarn de Zuudloarnder maarkt / maart. Denkelk zeden ze vroeger ok ien t Westerketier ‘maart’, woar we nou meest ‘maarkt’ zeggen. Ien t verske wat bij Roonermaarkt heurt zitten de riemwoorden ‘maart’ - ‘haart’: . . . Roonermaart is peerdemaart – huh, wat lopen die peerdjes haart.

Tonko Ufkes
Het is al weer september, de zeuvende moand, teminnent dat waas hiel vroeger zo en doar is dizze moand noar nuumd. Oktober waas de achtste, november de negende en december de tiende – wel ooit Fraans of Letien op school had het, komt dit misschien nog bekend veur. Nijjoar begon toen op 1 meert en juust doarom het feberwoarie mor 28 of hooguut 29 doagen.
Zeuven is n biezunder getal, veur summegen zulfs n heileg getal: zeker veur goenend die opgruid bennen op Zeuvenhuzen en geboren bennen ien september . . .
Spieteg genogt is ‘zeuven’, krekt as ‘vief’, n woord wat veraandert noar ‘zeven’ of noar ‘vijf’. Rekenen leren we op school en doar gijt het ien t Hollands en bv. de toavels goan op zien Hollands en niet op zien Grunnegs. Voak zeggen we doarom gien: vief keer zeuven is viefendarteg, mor wordt het vijf keer zeven is vijfendertig.
Juust omdat de noamen van e getallen zo bij school heuren, zeggen veul mensen n huusnummer, tillefoonnummer, postcode en zuks op zien Hollands. Ons grootolders zeden vast nog: twee keer zeuven is ‘vittien’, wij zeggen tegenwoordeg meest ‘veertien’. En de getallen doar veur en doarnoa veraandern van ‘dartien’ en ‘vieftien’ noar ‘dertien’ en ‘vijftien’.

Tonko Ufkes
Op 1 meert verscheen t boekje “Op stee”, over Grunneger en Drentse ploatsnoamen. t Grunneger deel is moakt deur Eline Brontsema en Siemon Reker zij hemmen de uutkomsten van ‘Vroag & Antwoord’ bruukt.
Dat geft riegjes zo as:  Briltil,  Bril,  op , Brilster.
t Gijt dan om de noam ien t Nederlands, de noam ien t Grunnegs, t veurzetsel, noam van de ienwoner.

t Valt op dat e riegjes bij de dörpen ien t Westerketier host geliek bennen aan die ien e rest van e pervincie, dus bij Midwolde en Midwolda, bij beide dörpen Oostwold en bij Niekerk bij ons en ien De Marne. Kiek mor:
Midwolda (gem. Oldambt) Midwolle in Midwolmer
Midwolde (gem. Leek) Midwolle ien Midwolmer
Niekerk (gem. De Marne) Nijkerk ien Nijkerker
Niekerk (gem. Grootegast) Nijkerk ien Nijkerker
Oostwold (gem. Leek) Oostwold ien Oostwolmer
Oostwold (gem. Oldambt) Oostwold in Oostwolmer

Bij t streekje Gaarkeuken is het riegje:
Gaarkeuken De Goarkeuken op -  
Met aander woorden, n ienwoner van De Goarkeuken is niet ‘Goarkeukenster’ of zukswat, der wordt meest zeid van hij / zij komt van de Goarkeuken. Het is dus ‘op de Goarkeuken’, krekt as ‘op (d)e Leek’, ‘op de Jonkersvoart’ en ‘op Zeuvenhuzen’. Dat leste: ‘op Zeuvenhuzen’ stijt zo niet ien t boekje, doar stijt ‘ien Zeuvenhuzen’. Mor dat komt omdat ik niet metdoan heb an t onderzuuk ‘Vroag & Antwoord’.
Domt is t weer tied veur euliekoeken en gelukkeg smoaken die altied best. Gien wonder traauwens, met zo’n mooie noam: euliekoek. Ien t dikke woordenboek van Ter Laan uut 1929 wordt het woord vertoald met: ‘oliekoek’. Bliekboar wer dat toen zo zeid ien t Nederlands; ‘oliekoek’ ien plak van ‘oliebol’.
Het woord koek is al old en we kommen t ok tegen ien n slim nijschiereg boek van toalvraauw Nicoline van der Sijs uut 2009: Yankees, cookies en dollars. De invloed van het Nederlands op de Noord-Amerikaanse talen. Zij besprekt tegen de 250 Amerikoanse woorden met Nederlandse wortels; vanòf de tied dat New York nog Nieuw-Amsterdam hiette en Peter Stuyvesant uut West-Stellingwaarf doar gouverneur waas.
n Mooi veurbeeld van n Amerikoans woord met zukke Nederlandse wortels is: ‘boss’ (ok de bijnoam van meziekman Bruce Springsteen). Het komt van t woord ‘baas’, mor dan op zien Grunnegs, of misschien beter, op zien Nedersaksisch. Wij zeggen ‘boas’ en die klaank zit nog krekt zo ien t woord ‘boss’. t Zulfde bij t Amerikoanse ‘dollar’; t komt van t Nederlandse ‘daalder’, mor dan uutsproken ien t plat: ‘doalder / doaler’.
De ‘oa-klaank’ van ‘boas’ en ‘doalder’ zo as die nog altied ien t Grunnegs zit en vroeger ok ien t Hollands zat, bleef dus ien t Amerikoans.

Tonko Ufkes
 Ien veul landen wordt an t end van t joar n ‘Woord van t joar’ kozen en volgens de woordenboekmensen van de Dikke Van Dale waas dat ien 2018: ‘blokkeerfries’. Volgens Onze Taal stijt t woord: ‘laadpaalklever’ op nummer 1 en ien e top 5 stoan verder woorden zo as: ‘gele hesjes, dividendbelasting, sleepwet’. Bij ons Duutse buren waas t woord van t joar: ‘Heiβzeit’ – vanwegen de hiete zummer en ien België wer t woord van 2018: ‘moordstrookje’ – n smalle fietsstrook laangs n drokke weg.
Spieteg genogt wordt der gien Grunneger woord van t joar kozen, misschien omdat Grunnegers veural holden van stok olde woorden en amper van noagel nije woorden. Toch kikt Toaltied niet allent weerom noar vroeger toen alles beter waas en doarom het e eigenwieze schriever van Toaltied zulf t nije woord: ‘Woordwaark’ op nummer 1 zet.
Krekt as de Nederlandse, Belgische en Duutse woorden van t joar 2018 is ‘Woordwaark’ n soamensteld woord; het is vörmd uut twee delen, ‘woord’ en ‘waark’. Het is n nij, n bedocht woord veur n soort digitoal Grunneger woordenboek, dus n woordenboek op internet woar hieltied deur an waarkt wordt. Omdat t digitoal is, kin makkelk verbeterd of toevoegd worden, want juust omdat ok ons toal veraandert, is n woordenboek op pepier veul te gaauw achterhoald.
Wel wiet is t goed om meteen op e kalender te zetten dat op 16 meert, op de Dag van de Grunneger toal, uutleg geven wordt over dit woordenboek en over t woord ‘Woordwaark’.

Tonko Ufkes